İnsan batil yoldan dönüb haqq yola qayıdaraq həyatını mənasız, boş yerə keçirdiyini və əsl səadəti unutduğunu anlayır. Ömrünün qalan hissəsini mümkün qədər özünü xilas etmək üçün düzgün yaşamağa çalışır. Deməli, insanın ilk addımı öz səhvini, günahını başa düşməsi və qəflət yuxusundan ayılmasıdır. Bundan sonrakı addımı onun tövbə etməsidir.

“Nisa” surəsinin 26-27-ci ayələrində buyurulur: “Allah sizə (bilmədiklərinizi) bildirmək, sizdən əvvəlkilərin getdiyi yolları sizə göstərmək və tövbələrinizi qəbul etmək istər. Allah (hər şeyi) biləndir, hikmət sahibidir! Allah sizin tövbələrinizi qəbul etmək istəyir. Şəhvətlərinə uyanlar isə sizin böyük bir sapqınlığa düşməyinizi istəyirlər”.

Uca Allah “Nur” surəsinin 31-ci ayəsində belə buyurur: “… Ey möminlər! Hamınız Allaha tövbə edin ki, nicat tapasınız!”

Allahın Öz rəhməti ilə bəndəsinə baxması quluna duyduğu sevginin əlamətidir. Onun qulunu sevməsi, qulunu Özünə doğru çəkib Öz zatı ilə qulu arasındakı məsafəni ortadan qaldırması Özünü quluna tanıtdırması deməkdir. Hansı məhəbbət bundan daha üstündür? Hansı rəhmət, şəfqət bundan daha uca ola bilər?

İmam Hüseyn (ə) bir duasında belə buyurub: “Ey Allahım, Səni itirən kimsə nə tapdı və Səni tapan nə itirdi? Səndən başqasını seçən və seçdiyi şeylə xoşhal olan zərər görmüş və yoxluğa düşmüşdür”.

Allah bizi Haqqa çatana qədər, Onun yaxınlığını əldə edənə qədər tövbəyə, yəni Allahın böyüklüyü və qüdrəti ilə uyğun gəlməyən davranışlardan üz çevirməyə dəvət edir. Qul ilk addımdan sona qədər tövbəsinə davam etməli, özü ilə Allah arasında uzaqlığı yox etməlidir.

Quranda və hədislərdə gözə çarpan Peyğəmbər (s) və məsum imamlar haqqında tövbə – haramlardan tövbə mənasında deyil, çünki peyğəmbərlər və imamlar məsumdurlar. Onların tövbəsi öz məqamlarına uyğun bir tövbədir.

İmam Cəfər Sadiq belə buyurmuşdur: “Etdiyi günaha görə peşman olub tövbə etmək və Allaha yönəlmək Allahın qulunu Özünə doğru çəkməsidir. Qulun hər məqamda tövbəyə davam etməsi lazımdır. Cahilin tövbəsi günah və haramlardan çəkinməsindən ibarətdir”[1].

Qulun tövbə etməsi onu günah edərkən dünyada Allah tərəfindən verilən ilahi möhlət və günahı örtmə nemətinə arxayın olmamağa, dikbaşlıq və kibr kimi rəzalətlərdən uzaq olmağa dəvət edir. İmam Zeynulabidin belə buyurub: “Allahım, bizi qəlblərini məhəbbətin qarşısında heyrətə düşürdüyün, qəlblərində (könül) hazır olduğun və Səndən başqa hər şeydən üz çevirib Özünə yönəltdiyin kimsələrdən et!”

İnsan günah edərkən Haqqın hüzurunda cürətlə və utanmadan Allaha qarşı çıxmış və günahını təkrar etməklə bu utanmazlıqda israr etmiş olur. Bu, təsəvvür edilməz bir üsyandır. Deməli, müsəlman ilk mərhələdə haramlardan tövbə etməlidir.

1. Peşmanlıq. Müsəlman istər vacib əməlləri tərk etmək, yaxud günah etmək və yasaqlara əhəmiyyət verməmək üzündən olsun keçmiş günahlarına görə peşman olmalıdır. Peşmanlıq günahı tərk etməklə olur. Bu, zahiri peşmanlıqdır. Belə bir peşmanlığın insanın qəlbinədək yeriməsi qeyri-mümkündür. Əsl peşmanlıq odur ki, etdiyin əməldən nifrət edəsən. Bu, insana bir tərəfdən keçmiş səhvlərini düzəltməsinə yardım edir, digər tərəfdən isə qəlbdən günahların yaratdığı pis nəticələri siləcək, batinini təmizləyib yuyacaq göz yaşına səbəb olur. Yazı yazan insan öncə yazacağı lövhəni silib təmizləyir. Sonra hərfləri yazır. Allah da əvvəl qəlbi göz yaşları ilə yuyar, sonra da sirləri o qəlbə yazar. İnsan da eyni zamanda iki dəfə günahının təkrar olunmasına razı olmaz, ağlına belə gətirməz, hətta o günahdan söz açılmasından belə qorxar. Belə bir peşmanlığı da insan Allahdan istəməlidir. Tövbə məqamında saleh bir insanın peşman olması şərtdir.

2. Günahı tərk etməkdən və ya tərk etmə qərarında olmaqdan ibarətdir. Həqiqətən, insan qəlbini, ruhunu Allaha üsyan etməkdən təmizləməlidir. Allaha məhəbbətdən dəm vuran müsəlman Ona üsyan etmə rənginə sahib olmamalıdır və Uca Allahdan bunun üçün yardım diləməlidir. Yoxsa, bacarmayacaq, çünki Şeytanın hiylələri nəfsi-əmmarənin üstün gəlməsinə görə tövbəsini yenidən pozacaq. Bəndə hər zaman dua etməli, ikinci dəfə fəlakətə düşməməsi üçün Allahdan səbir və yardım istəməlidir. Burada daha bir xüsus var. Tövbəsini pozması müsəlmanın təkrar tövbə edə bilməməsi mənasında deyil. Tövbə qapısı hər zaman insanın üzünə açıqdır. Əgər bir insan tövbəsini pozarsa və yenidən tövbəyə müvəffəq olarsa, mütləq ilahi əfvə nail olacaq. Amma tövbəsini gecikdirərsə, fürsətlər bir-bir əldən gedər, məhdud həyatın hər anını fürsət bilib boş keçirdiyi və tövbə etmədiyi zaman zərər görər. Digər tərəfdən günahın insanın batinində meydana gətirdiyi pis nəticələr artar. Beləcə, tövbə etmək daha da çətinləşər, insana buna üstün gələ bilməmək qorxusu hakim olar .

3. Tövbənin əsaslarından biri də insanın başqalarına aid haqlarını ödəməsindən, üzərində bütün haqları həqiqi sahiblərinə qaytarmasından ibarətdir. İnsan dini baxımdan vacib olduğu halda digər müsəlmanlardan, valideynlərindən, qohumlarından birinin haqqını vermədiyini gözdən keçirməlidir, hansı heyvanlara və ya bitkilərə əziyyət etdiyini görməlidr. Halallaşması lazım olan yerdə halallaşmalı, zülm etdiyi məxluqun könlünü almalı, zay olan haqqı düzəltməlidir. Hər hansı bir insana qarşı iftira edibsə, bunu aradan qaldırmaq üçün səy göstərməlidir. Onun vəzifəsi haqq sahibləri üçün dua etmək, xeyir diləmək olacaq. Əgər vəzifəsi ehsan etməksə, bunu etməlidir, müqəddəs dinin əmr etdiyi kimi hərəkət etməlidir. Haqq sahiblərindən haqlarını tapdalayan insandan razı qalmaq, düşmən münasibətində olmaq nə qədər ki, davam edəcək, bütün bunlar ortadan qalxmayınca Allaha yaxınlaşmaq da bir əngəl olacaq. Düşmənçilik bu dünyada pərdə arxasındadır. Qiyamət günü pərdələr qalxacaq və hər şey ortaya qoyulacaq. Bu dünyada məsələ həll olunsa, cəzalandırma olmayacaq, amma pərdə arxasında olan hər şey bütün aydınlığı ilə ortaya çıxacaq. Dünyəvi həyatda sirati-müstəqimlə qarşı-qarşıya qalan şəxs qiyamətdə də uxrəvi siratla qarşılaşacaq.

4. Yerinə yetirilməsi vacib olduğu halda müxtəlif səbəblərə görə əda edilməmiş fərz və vacibləri qəza etməkdən ibarətdir. Allaha ümid edərək vacib namaz və orucları yerinə yetirməlidir. Amma bu, nafilə ibadətlərə aid deyil. İnsan onu öz iradəsi və istəyi ilə edər. İmam Sadiq (ə) belə rəvayət edir: “Allah buyurub: “Mənim qulum ona fərz və vacib etdiyim şeylərdən daha məqbul və sevimli bir şeylə Mənim məhəbbətimi qazana bilməz”[2]. Fərz namazlardan biri tərk edilsə, o biri aləmdə bu ibadətin yeri boş qalır, insanın uxrəvi həyatına zərər verir və Cənnətə girməsinə əngəl yaradır. Bu ibadətləri qəza olaraq yerinə yetirmək əslində bu cür nöqsanları aradan qaldırmaq üçündür.

5. Keçmiş günahlardan qorxması. Bu günahların özünə verəcəyi zərəri qəbul etmək. Bəndənin qurtuluş üçün əfv diləyində israrlı olması, Uca Allaha dua etməsi lazımdır. Bu məqamda Peyğəmbərdən və məsum imamlardan da faydalanması, Allah qatında onları özünə şəfaətçi etməsi istənilir (Onların şəfaəti məqbuldur).

İmam Sadiq (ə) buyurub: “Allah üçün, Allahın yaxınlığını əldə etmək üçün nəfsi ilə və nəfsinin arzuları ilə mübarizə aparan insan nə xoşbəxtdir. Bu mübarizədə nəfsin “əsgərlərinə” və istəklərinə qalib gələn hər kəs Uca Allahın razılığını əldə etmişdir. Yeganə çətinlik insanın nəfsidir. Tövbəni ləngitmək də nəfsdəndir”.

Uca Allahdan bizi saleh və məqbul tövbəyə və tam bir dönüşə müvəffəq etməsini, bizi Öz rəhməti ilə Özünə doğru çəkməsini, bizi Öz feyzi ilə tövbədə sağlam addımlar atdırmasını və məqsədə çatana qədər bizə müvəffəqiyyət və uğur ehsan etməsini diləyirik.

Gülnarə Məmmədova

[1] “Misbahul-Şəriə”

[2] “Üsuli-Kafi”

Tarix səhnəsində müxtəlif zamanlarda çox məşhur insanlara, özlərindən sonra dərin iz qoymuş qəhrəmanlara, liderlərə rast gəlmək olar ki, belə insanlar həyatını öz xalqının rifahı üçün həsr etmiş və son nəfəslərinədək haqq uğrunda mübarizə aparmışlar. Bəzi insanlar var ki, lider adını qazanmaq üçün sonradan çox çalışaraq bu məqama çatıblar. Elə insanlar da var ki, yazımın qəhrəmanı kimi anadangəlmə lider olaraq doğulub. Yox, yox! Bu, qətiyyən mübaliğə deyil. ”Lider olmur, lider doğulur” – sözü sanki onun üçün deyilib. Onun həyat yoluna və fəaliyyətinə nəzər salsanız, bu sözümə haqq qazandırarsınız. Oxumağa davam et →

Bu gün dünyada gedən prosesləri izləyən hər kəs iqtisadi-siyasi böhranlarla birgə əxlaqi böhrandan doğan cinayətkarlıq, fahişəlik, narkomaniya kimi qlobal bəlaların ildən-ilə artdığını müşahidə edə bilər. Ən inkişaf etmiş ölkələr, o cümlədən inteqrasiyasına rəğbətləndirildiyimiz Qərbin özü, iqtisadi cəhətdən ən çox inkişaf etmiş Çin, elmi texniki tərəqqidə zirvədə olan Yaponiya kimi dövlətlər də bu bəlalar qarşısında acizdir.

Təəssüf doğuran haldır ki, Azərbaycanda da sadalanan bu faciəvi hallar get-gedə artır ki, azalmır. Rəsmi statistikaya görə hər il Azərbaycanda narkotika istifadəçilərinin sayı 1000-1500 nəfər artır. Narkoman və toksikoman xəstələrin sayı 1995-ci ildən 2010-cu ilə qədər 20.000 nəfərdən, cinayətkarlıq halları isə 3000-dən çox artmışdır. Həmçinin QİÇS-ə yoluxma, insan alveri və b. neqativ hallarda da artım müşahidə olunur. Get-gedə pulun bütləşdiyi bu cəmiyyətdə pula görə övlad valideynini, nəvə nənə-babasını, dost dostunu öldürür, qardaş bacının evini soyur. Hələ azyaşlılara qarşı tükürpədən zorakılıq halları, məktəbyaşlı uşaqlar arasında artmaqda olan narkomaniya da günümüzün acı reallığıdır.

Bütün bunları düşünəndə istər-istəməz bir sual yaranır. Görəsən dövlətin qanunları, hüquq-mühafizə orqanları nədən bir cəmiyyətdə ictimai hüzuru təmin edə bilmir? Bu bəlalardan qurtulmağın bir yolu varmı və varsa nədədir?

Kainatda hər bir əşya və hadisənin mütləq bir səbəbi olduğu məlumdur. Arzuolunmaz bir işin səbəbi tapılıb aradan qaldırılarsa nəticəsi də aradan gedər. Necə ki, həkim xəstəliyin səbəbini tapıb müalicə edərsə, xəstə sağalar. Mübarizəni səbəblə yox, nəticə ilə aparanda isə faydası olmaz.

Eynən cəmiyyət də belədir. Bir ölkədə içkinin satılmasına qadağa qoyulmadıqca orada səbəbi sərxoşluq olan cinayətlər mütləq olacaq. Bir ölkədə qadına yarıçılpaq gəzməyə icazə verilirsə, orada da əxlaqsızlığın qarşısını almaq münkün olmayacaq və s.

Belə bəlaların girdabında insanlıq aciz qalmasın deyə Allah-Təala 1400 il bundan qabaq elə bir din-bir həyat nizamı göndərmişdi ki, onsuz heç bir toplumun təkcə axirət yox, dünya səadəti də münkün deyildir. Hər bir islami düşüncə sahibi bilir ki, bütün bəla, fəlakət və müşküllərin kökü dinsizlikdən başqa bir şeyə dayanmır. Düzdür, fəqirlik və ehtiyac üzündən də insan əxlaqsızlıq, oğurluq və başqa bu kimi pis yollara düşə bilər. Lakin İslamın iqtisadi hökmlərinə riayət edilərsə dünyanın heç bir ölkəsində fəqirlər və miskinlər də olmaz. Türkiyə zənginlərindən biri olan Koçun timsalında bunu sübut edəcək bir örnək. Onun 1990-cı ilə gəliri10 milyard dollar-türk lirəsi ilə ilə 23 trilyon 375 milyard lirə olmuşdur. Bunun zəkatı 584 milyard 375 milyon lirə edər. Türkiyədə 10 milyon fəqirin olduğunu düşünərək bu zəkatı bölüşdürəndə hər fəqirə 2 milyon 375 min 500 lirə düşür. Bir ölkənin zənginləri islami qayda ilə sərvətlərinin 1/40-ni zəkat olaraq versə, o ölkədə fəqir qalarmı? Amma yaşadığımız dünyanın bir ucunda bir Hollivud ulduzu neçə milyon dəyərində brilyant üzük taxır,o biri ucunda isə insanlar içməyə su, yeməyə yavan çörək belə tapmır, dərisi sümüyünə yapışmış  körpələr aclıqdan can verir.

Bəli, doymaq bilməyən nəfsimizə insanı günaha sürükləməkdə bir an belə boş dayanmayan şeytana qarşı yeganə silahımız imandır. Allaha iman və axirət qorxusundan başqa heçnə insanı günahdan saxlaya və gözəl əməllərə sövq edə bilməz. Bu şüur və Allahın haqq dini cəmiyyətə hakim olmadıqca o cəmiyyət iqtisadi, elmi-texniki tərəqqiyə çata bilər,  amma əxlaqi, mənəvi kamilliyə əsla yox. Çünki insanlar təbiət qanunlarını kəşf edə bilsələr də insanlığın hüzur və səadətini təmin edən etiqadi və əxlaqi qanunları kəşf etmək şüuruna sahib deyillər. Bunun üçündür ki, Allah bu qanunları peyğəmbərlər vasitəsi ilə insanlara Özü təqdim etmiş, qoyduğu nizamı qurtuluş və nizamın tək yolu kimi tanıtmışdır.

Rəhbərliyində olanların sosial-iqtisadi inkişafdan, əhalinin rifah halının yüksəlməsindən hər zaman danışdıqları bizim ölkəmizdə təhsilin önəmindən çox danışılır. Amma təhsildən daha önəmli olan iman və mənəviyyat sahibi gənclər yetişdirməkdir.  Çünki elm imanlı insanın əlində cərrahın əlində olan bıçağa bənzəyir ki, onunla insanları ölümdən qurtarır. İmansız insanın əlində isə qatilin əlində olan bıçaqdır ki, onunla insanları qətl edir. Bu halda daha önəmlisi bıçaq yox, onun kimin əlində olmasıdır.

Mərhum N. Ərbakan xocamız deyərdi ki, bir dövlərin gücü onun topu, tüfəngi deyil, imanlı, məvəniyyatlı gəncləridir. Dövlət orada yaşayan hər kəsi himayə etməli olduğu üçün bir ataya bənzədilir. Övladlarının qayğısına qalan, çətin anlarda onlara yardımını əsirgəməyən qayğıkeş ata. Lakin bir atanın övladlarına verə biləcəyi ən dəyərli şey haqq əqidə və gözəl əxlaqdır. Bir dövlət də işğal edilmiş torpaqlarının azad edilməsi, ölkənin rifahının yüksəlməsi, milli mənəvi dəyərlərimizin yaşanması üçün məhz belə yetişdirilmiş gənclərə bel bağlaya bilər. Heç bir əqidəsi olmayan, öz dinini, tarixini tanımayan ,ilahları Allah yox şəhvət və sərvət olan bizim müasir gəncliyə yox!

Bu həmin islami əqidədir ki, müsəlman türk əcdadlarımız onunla altı əsrdən çox dünyanın 1/3-ə hakimlik edib qədəm basdıqları yerlərə haqq-ədalət, hüzur , səadət apardılar. Bu həmin o əqidədir ki, ondan uzaqlaşdığımız üçün 22 ildir ki, torpaqlarımızın 1/5-də düşmənin at oynatmasına zəlilcəsinə səbir edib susuruq.

Öz dinini tanımaq, onu yaşamaq, ona sahib çıxmaq hər bir vətəndaşın insani haqqıdır. Cəmiyyəti  bundan məhrum etmək isə ona qarşı edilə bilən ən böyük zülmdür. Çünki dinsiz ibr cəmiyyətdə hüzur yoxdur. Baxın, kainatda-insan cəmiyyəti istisna olmaqla-necə bir nizam, harmoniya var. Çünki orada Allahın təkvini qanunları hakimdir. Heyvanlar, bitkilər , atomlar, planetlər-hər şey Allahın iradəsinə boyun əyir, insanlar kimi Xaliqinə dikbaşlıq etmir.  Dünyanın harasında nahaq qan tökülürsə, zülm, haqsızlıq, istismar, bəla və fəlakətlər varsa, məhz bu dikbaşlıqdan-təkvini qanunlar əsasında tənzimlənmiş təşrii (şəriət) qanunlarına itaətsizlikdən doğur. Şəriət qanunlarında insanın fitrəti, ruhu və onun aid olduğu yaradılış aləmi nəzərə alınmışdır. Təşrii qanunların pozulması təkvində də birbaşa təsir qoyur, onu da pozur. Məsələn, Allah insanın yemək-içməsi ilə bağlı təşrii qanunu təyin edəndə insan bədəninin və ruhunun xüsusiyyətlərini nəzərə almışdır. Bu təşrii qanuna riayət edilməzsə, ruh da, bədən də zərər çəkər. Çünki təkvin və təşri arasında sıx əlaqə var. Digər təşrii qanunlar pozulanda xilqət dünyasında faciələr, fəlakətlər törənir. Necə ki, Quranın “Şura” surəsinin 30-cü ayəsində buyurulur: “Bəla və müşküllərdən sizin başınıza gələnlər öz əllərinizlə etdiyiniz günahların səbəbi ilədir. Allah çox əməllərinizin təsirinin qarşısını alır”. Bəla və müsibət deyiləndə həm insanın öz fərdi həyatında, həm də cəmiyyətin mübtəla olduğu bəlalar nəzərdə tutulur. Xəstəliklər, böhranlar, sellər, zəlzələlər, müharibələr, aclıq və başqa təbii fəlakət dediyimiz şeylər təşrii qanun pozuntularının təkvin qanunlarına mənfi təsirinin təzahürüdür. Əgər Allahın geniş rəhməti olmasa insanların günahları ucbatından bütün yaradılış sistemi məhv olar. Quranın “Rum” surəsinin 41-ci ayəsində buyurulur: “İnsanların etdiklərinə görə quruda və suda fəsad zahir oldu. Allah onların etdikləri bəzi əməllərinin cəzasını dadmaları üçün belə etməkdədir. Bəlkə öz çirkin əməllərindən dönərlər”. Bəzi keçmiş toplumları Allahın öz əzabını nazil edərək məhv etməsi bu səbəbdən olmuşdur. Bu gün də dünyanın küfr və şirkin yayıldığı ölkələrində tez-tez bu fəlakətlərin baş verdiyini görürük. Lakin nə yazıq ki, ibrət götürmək əvəzinə insanlar bunu “təbiətin çıltaqlığı” adlandıraraq günah etməkdə davam edirlər. Ancaq kainatdakı dəqiq nizamdan xəbərdar olanlar bilir ki, təbiətdə heç vaxt səhvlər olmur. Baş verən hər bir hadisə bir ilahi hikmətə dayanır.

Bəli, dinsizlik insanları Allahın qəzəbinə düçar edən ən böyük bəlaların tək səbəbidir. Mübarizəmiz bu səbəbə yönəlməli, ən böyük hədəfimiz Allahın haqq dinini dünyaya hakim etmək olmalıdır ki, həqiqətən də bundan başqa insanlığı səadətə aparan ikinci yol yoxdur!

Nəmidə Bədrəddinqızı