RƏHMAN, RƏHİM ALLAHIN ADI İLƏ!

Uca Allah buyurur:

…إِنَّمَا يَخْشَى اللهَ مِنْ عِبَادِهِ الْعُلَمَٰؤُاْ…

“… ­Allahdan Öz bəndələri içərisində ancaq alimlər qorxar. …”[1]

Peyğəmbər (s) belə buyurmuşdur: “Alimlər peyğəmbərlərin varisləridir. Peyğəmbərlər nə dinar, nə də dirhəm miras qoymurlar. Onlar yalnız elm miras qoyurlar. Kim onu əldə etsə (və elmə yiyələnsə), böyük pay əldə etmiş olar”[2].

Şeyx Mühəmmədsadiq Mühəmmədyusif görkəmli alim, məşhur müfəssir, mühəddis, fəqih və mürşid, öz dövrünün ən böyük İslam alimlərindən biri olmuşdur. O həm də böyük ictimai xadim idi. SSRİ Ali Sovetinin xalq deputatı, Orta Asiya və Qazaxıstan Müsəlmanları Ruhani İdarəsinin müftisi, müstəqil Özbəkistanın da ilk müftisi, çoxsaylı beynəlxalq İslam elmi təşkilatlarının üzvü və Mavəraünnəhr[3] ərazisinə daxil olan xalqların ruhani rəhbəri olmuşdur.

O, bütün həyatını uca Allahın və Onun sevimli elçisi olan Mühəmmədi-Mustafanın (s) həqiqi dininə dəvətə həsr etmişdir. Hörmətli şeyx bütünlüklə qüvvəsini İslam xidmətinə sərf etmiş və meyarı daim belə olmuşdur: “Əhli-sünnə vəl-cəmaənin vahid əqidə məktəbi çərçivəsində birləşən və tanınmış fiqh məzhəblərinin ortaq etiqadına əsaslanan saf bir əqidəyə və həqiqətən də, təmiz bir İslama nail olmağa çalışmaq; Quran və Sünnəni öyrənib onlara düzgün riayət etmək; böyük və saleh sələfləri[4] örnək alaraq İslam maarifçiliyini, həmçinin dözümlülük və qardaşlıq ruhunu yaymaq; eləcə də dini savadsızlığı aradan qaldırmaq, ixtilaf və parçalanmaya son qoymaq, həmçinin fanatizmi, zərərli bid’ətləri və xurafatları yox etmək”.

TƏRCÜMEYİ-HALI

Şeyx Mühəmmədsadiq Mühəmmədyusif hicri-qəməri təqvimi ilə 1371-ci il rəcəb ayının 21-də (miladi təqvimi ilə 1952-ci il aprel ayının 15-də) Özbəkistanın Əndican vilayəti, Asaka rayonunun Niyazbətir kəndində ruhani alim ailəsində dünyaya gəlmişdir. İlk dini təhsilini atası Mühəmmədyusif hacıdan almış, təcvid və ərəb qrammatikasını (sərf və nəhv elmlərini) öyrənmiş və bir neçə cüz Quran əzbərləmişdir.

O, Bulaqbaşı kəndində orta məktəbi bitirdikdən sonra 1969-cu ildə Buxaradakı “Mir Ərəb” mədrəsəsinə daxil olmuşdur.

“Mir Ərəb” mədrəsəsi keçmiş Sovet İttifaqında yeganə dini təhsil müəssisəsi idi. Burada müxtəlif xalqlardan olan tələbələr təhsil alırdı. Mühəmmədsadiq Mühəmmədyusif onların arasında ən qabaqcıl və əlaçı tələbə idi.

O, mədrəsədə ən yaxşı müəllimlərdən və görkəmli alimlərdən təhsil almışdır. Onların arasında Şihabəddin domla[5] (qiraət), Muxtarcan domla (nəhv), Osmancan domla (ərəb ədəbiyyatı), Səfiyyullah domla və Qasımcan domla (fiqh) və Əbdüllətif domla (təfsir) kimi alimlər diqqətəlayiqdir.

1971-ci ildə Daşkənddə ali səviyyəli İslam təhsil müəssisəsi – İmam Buxari adına institut[6] açıldı. Bura keçmiş Sovet İttifaqı respublikalarındakı məscidlərin imamları ilə yanaşı, Buxaradakı “Mir Ərəb” mədrəsəsinin istedadlı tələbələri də seçilərək qəbul edilirdilər. Mühəmmədsadiq də həmin tələbələr arasında idi. O, 1975-ci ildə ilk məzun qrupunun tərkibində təhsilini uğurla başa vurdu.

Həmin ali təhsil ocağında Mühəmmədsadiq Yusifcan Şakirov (ritorika), İsmayıl Məxdum (fiqh), müfti Ziyauddin İşan Babaxan və Əbdülğəni Abdullayev (hədis) və bir çox başqa müəllimlərdən dərs almışdır.

Mühəmmədsadiq əmək fəaliyyətinə 1975-ci ildə ilk elmi məqalələrinin dərc olunduğu “Sovet Şərqinin müsəlmanları” jurnalında başlamışdır.

Çox keçmədən o, Liviyadakı “İslam dəvəti” kollecinə qəbul olmuş və təhsil almaq üçün oraya getmişdir.

Burada təhsil alan tələbələr əsasən Mərakeş, Əlcəzair, Tunis, Suriya, İordaniyadan, müxtəlif Afrika və Asiya ölkələrindən, o cümlədən İndoneziya, Malayziya, Filippin, Tailanddan olan gənclər idi. O, dərslərdən sonra müzakirələr təşkil etmək və aktual dini məsələlər barədə danışmaq üçün tələbə yoldaşlarını və yataqxanadakı digər tələbələri bir araya gətirərdi.

Mühəmmədsadiq Liviyada bir çox tanınmış alim, şeyx və elm adamlarından dərs almışdır. Onların arasında Təyyib ən-Nəas (ayatul-əhkam və üsuli-fiqh), Mühəmməd ər-Rabiti (hədis və fiqh), İbrahim Rufeydə (Quran elmləri), d-r Xülayl (ritorika) və Kamil əl-Bənna (tarix), həmçinin psixologiya, məntiq, əqidə və digər sahələrdə dərindən biliyi olan bir çox başqa mütəxəssislər də var idi.

Fakültə daxilində tələbələrə dərslər keçən müəllimlərdən biri tanınmış alim Şeyx Təyyib ən-Nəas həm Quran təfsiri və digər dini fənlər üzrə mühazirələr oxuyur, həm də “Quran” radiosu (“İzaətül-Quran”) studiyasında sualları cavablandırırdı. Dərslərdən sonra Mühəmmədsadiq görmə qabiliyyəti olmayan müəlliminin qolundan tutub onu “Quran” radiosu studiyasına aparır və mühazirələrini dinləyərək ondan əlavə biliklər əldə edirdi. Hədis və fiqh elmləri üzrə mühazirələr oxuyan Şeyx Mühəmməd Rabiti də görmə qabiliyyətini itirmişdi. O, pedaqoji fəaliyyəti ilə yanaşı qiyabi yolla universitet təhsilini davam etdirir və dissertasiya üzərində işləyərək elmi ad almaq üçün tədqiqat aparırdı. Mühəmmədsadiq ona zəruri kitabları tapmaqda və onlardan istifadə etməkdə kömək edirdi. Həmçinin Mühəmmədsadiq dissertasiyanın müdafiəsi zamanı onun katibi kimi fəaliyyət göstərmişdi.

Mühəmmədsadiq vaxtının çox hissəsini Tripolidəki böyük kitabxanada keçirirdi. Həmin kitabxananın müdiri d-r Tahirlə onun arasında hörmət və yaxşı münasibət var idi.

1980-ci ildə Mühəmmədsadiq kolleci yüksək qiymətlərlə bitirərək, akademik göstəricilərinə görə tələbələr arasında birinci yeri tutdu. O, təhsil müəssisəsinin ümumi ballar əsasında birinci, ikinci və üçüncü yerləri tutan tələbələrə mükafat verilməsini nəzərdə tutan qaydalarına uyğun olaraq pul mükafatı aldı.

O, Özbəkistana qayıtdıqdan sonra aşağıdakı vəzifələrdə çalışmışdır:

1. 1981-ci ildən İmam Buxari adına Daşkənd İslam İnstitutunda müəllim;

2. 1982-ci ildən İmam Buxari adına Daşkənd İslam İnstitutunda prorektor;

3. 1984-cü ildən İmam Buxari adına Daşkənd İslam İnstitutunda rektor.

Mühəmmədsadiq 1981-ci ildən 1989-cu ilə qədər təfsir, hədis, Quran elmləri və əqidə fənlərini tədris etmişdir. Liviyada təhsil aldığı müddətdə qazandığı zəngin təcrübəyə əsaslanaraq, o, bir sıra faydalı yeniliklər və dəyişikliklər tətbiq etmiş, tədris proqramına yeni fənlər daxil etmiş, eyni zamanda onlara uyğun tədris vəsaitləri hazırlamışdır. Məsələn, o, institutun tədris proqramına ülumi-Quran (Quran elmləri), ülumi-hədis (hədis elmləri, hədisşünaslıq), firəqi-islamiyyə (İslam firqələri və təriqətləri), fənnul-xətabə (natiqlik və bəlağət sənəti) və s. kimi fənləri daxil etmişdir. Həmçinin təfsir və hədislərin tədrisində istifadə olunan dərslikləri yeniləyərək Mühəmmədəli Sabuninin “Ayatül-əhkam” (“Əhkam ayələri”) kitabı əsasında təfsir, “əl-Mənhəlül-hədis fi şərhil-hədis” (“Hədisin şərhində müasir qaynaq”, müə: d-r Musa Şahin Laşin) kitabı əsasında isə hədis elmi üzrə mühazirələrə başlamışdır. Bu kitablar ölkədə mövcud olmadığı üçün Şeyx var gücü ilə çalışmış, böyük səy göstərmiş, nəhayət, həmin kitabları xaricdən gətirməyə nail olmuşdur. O, müfti olduqdan sonra həmin kitabları Özbəkistanda nəşr etdirməyə müvəffəq ola bilmişdir.

1989-cu il fevral ayının 6-da Şeyx Mühəmmədsadiq Mühəmmədyusif Orta Asiya və Qazaxıstan Müsəlmanları Ruhani İdarəsinin müftisi seçildi. Müfti və Ruhani İdarəsinin sədri kimi fəaliyyət göstərdiyi müddətdə Şeyx öz səylərini müsəlmanların dini hüquqlarını – xüsusilə də dini təhsil hüququnu – həyata keçirmələrinə mane olan əngəllərin aradan qaldırılmasına, habelə İslam mədəniyyətinin bərpasına və dini qurumların maddi-texniki infrastrukturunun təkmilləşdirilməsinə yönəltdi. Dini İdarənin nəzdində yardımçı təsərrüfat yaradıldı və istixana tikildi. Əldə olunan gəlirlər Dini İdarənin və məscidlərin ehtiyaclarının ödənilməsinə, müəllim və tələbələrin əməkhaqqı və təqaüdlərinin verilməsinə, həmçinin dini ədəbiyyatın nəşrinin maliyyələşdirilməsinə sərf olunurdu.

Pakistan ölkəsinə səfəri zamanı hörmətli Şeyx müasir çap avadanlığı gətirərək ondan Dini İdarənin nəşriyyat fəaliyyətini inkişaf etdirmək üçün istifadə etdi və regional şöbələrin kitabxanalarını xaricdən gətirilmiş dərsliklərlə təmin etdi. Küveytin Vəqflər və İslam İşləri Nazirliyinin rəhbərliyi ilə əldə olunmuş razılığa əsasən, Şeyx Özbəkistanda Küveytin Beynəlxalq İslam Xeyriyyə Fondunun filialını açdı. Həmin fond genişmiqyaslı xeyriyyə təşəbbüsləri həyata keçirərək onları təkcə yerli səviyyədə deyil, həm də Orta Asiya və Qazaxıstan Müsəlmanları Ruhani İdarəsinə bağlı digər respublikalarda təşkil etmişdir. Bu fəaliyyətlərə Qırğızıstanda baş verən daşqınlardan sonra yaşayış evlərinin bərpası, çoxsaylı yetimlərə yardım göstərilməsi, məscid və mədrəsələrin tikintisinə dəstək verilməsi, eləcə də quraq ərazilərdə su təchizatının yaxşılaşdırılması daxildir. Fond bu gün də respublikanın müxtəlif bölgələrində yüzlərlə yardıma ehtiyacı olan insanlara təmənnasız kömək göstərməkdə davam edir.

Qeyd etdiyimiz kimi, 1989-cu ildə Şeyx Mühəmmədsadiq Orta Asiya və Qazaxıstan Müsəlmanları Ruhani İdarəsinin sədri və muftisi təyin edildi. Bu münasibətlə çağırılmış möhtəşəm Qurultayda Özbəkistan hökuməti Daşkənd Tarix Muzeyində saxlanılan Osman müshəfini Orta Asiya və Qazaxıstan Müsəlmanları Ruhani İdarəsinə təqdim etdi. Bununla da bölgə müsəlmanlarının həyatında əlamətdar bir hadisəyə imza atdı.

1989-cu ilin dekabr ayında Şeyx Mühəmmədsadiq SSRİ Ali Sovetinin xalq deputatı seçildi. O, deputatlıq fəaliyyəti dövründə səlahiyyət və vəzifədən ölkə miqyasında müsəlmanların rifahı naminə səmərəli şəkildə istifadə etdi.

Şeyx Mühəmmədsadiq Orta Asiya və Qazaxıstan Müsəlmanları Ruhani İdarəsinin sədri və SSRİ Ali Sovetinin xalq deputatı qismində sovet hökumətinə müraciət edərək müsəlmanların vəziyyəti, onların hüquqlarına riayət olunması və dini ibadətləri yerinə yetirmək imkanlarının bərpası məsələlərini qaldırdı. Bu səylər nəticəsində hökumətin müsəlmanlara münasibətdəki siyasəti əsaslı şəkildə dəyişdi; bu da müsbət irəliləyişlərə, eləcə də çoxsaylı məscid və mədrəsələrin açılmasına yol açdı.

Şeyxin rəsmi müraciətinə cavab olaraq Mixail Qorbaçov SSRİ-dən olan müsəlmanlar üçün həcc ziyarətinin təşkili barədə fərman verdi; bu, təxminən səksən il ərzində həmin möhtəşəm ibadəti yerinə yetirmək imkanından məhrum qalmış milyonlarla müsəlman üçün böyük sevinc mənbəyi oldu. 1990-cı ildə Orta Asiya respublikalarından olan 500 müsəlman Daşkənddən yola düşərək həcc ziyarətini yerinə yetirdi. Halbuki əvvəllər bütün keçmiş Sovet İttifaqından həcc ziyarətinə göndərilən zəvvarların sayı cəmi 20-30 nəfər təşkil edirdi. Bundan əlavə, İslam Dünyası Liqasının (Rabitətül-Aləmil-İslami) rəhbərliyi ilə aparılan danışıqlardan sonra Şeyx Mühəmmədsadiq Səudiyyə Ərəbistanının mərhum kralı Fəhd ibn Əbdüləzizdən hədiyyə olaraq bir milyon nüsxə Quran-kərim əldə etmişdi. Liqa rəhbərliyi ilə əldə olunmuş razılığa əsasən, həmin kitabların hamısı simvolik qiymətə satılmış və əldə olunan vəsait Orta Asiya və Qazaxıstan Müsəlmanları Ruhani İdarəsinin fəaliyyətinin maliyyələşdirilməsinə, məscidlərin təmirinə və dini ədəbiyyatın nəşrinə yönəldilmişdi.

Şeyx Mühəmmədsadiq Küveytin Vəqflər və İslam İşləri Nazirliyi, həmçinin Pakistandakı müvafiq dövlət dini qurumları ilə əlaqəli şəkildə fəaliyyət göstərərək, Özbəkistandan olan istedadlı imamlar üçün xaricdə təlimlərin təşkil edilməsinə və onların təhsili və peşəkar inkişafı üçün zəruri şəraitin yaradılmasına nail olmuşdur.

Əgər dini biliklərin geniş şəkildə yayılmasında, kitabların və medianın böyük rol oynadığını nəzərə alsaq, Şeyx Mühəmmədsadiq bu sahədə çox təqdirəlayiq işlər görmüşdür. Onun rəhbərliyi altında əvvəllər Dini İdarə tərəfindən beynəlxalq auditoriya üçün bir neçə xarici dildə nəşr olunan “Sovet Şərqinin müsəlmanları” jurnalı “Mavəraünnəhr müsəlmanları” adı ilə işıq üzü görməyə başlamış və onun məzmunu tamamilə dəyişmişdir. 1990-cı ildən etibarən “İslamın nuru” qəzeti geniş tirajla nəşr olunmağa başladı. Bu saylarda Şeyx Mühəmmədsadiqin, eləcə də dini təhsil müəssisələrinin müəllimlərinin, imam-xətiblərin və yazıçıların aktual dini mövzuları əhatə edən məqalələri dərc olunurdu.

Şeyx Mühəmmədsadiq hökumətə iki İslam bayramının – Ramazan və Qurban bayramlarının qeyd olunması ilə bağlı təklif təqdim etdi. Təklif müsbət qarşılandı və o vaxtdan bəri bu bayramlar ölkədə geniş şəkildə qeyd olunur, həmçinin rəsmi bayramlar kimi müəyyən edilib.

Qeyd etmək lazımdır ki, yuxarıda sadalananların hamısı Şeyx Mühəmmədsadiqin Dini İdarənin sədri və müftisi kimi dörd illik qısa fəaliyyəti dövründə həyata keçirilmişdir.

Şeyx Mühəmmədsadiqin xalq deputatı seçilməsi bir növ əlamətdar hadisə olub, uzun müddət ateizm buxovları altında əziyyət çəkən müsəlman icmasının həyatında müsbət dəyişikliklərin başlanğıcından xəbər verirdi.

Şeyx Mühəmmədsadiq təkcə keçmiş Sovet İttifaqı ərazisində deyil, həm də beynəlxalq səviyyədə geniş fəaliyyət göstərərək, dünyanın müxtəlif yerlərindəki müsəlmanların mənafelərini müdafiə etmiş, onların hüquqlarını və fikirlərini qorumuşdur. O, sovet nümayəndə heyətinin tərkibində bir sıra ölkələrə səfər etmiş və Pişavərdəki Əfqanıstan mücahidləri qərargahında sülh danışıqlarında fədakarcasına iştirak etmişdir. Şeyx Mühəmmədsadiq cəmiyyətdə tutduğu mövqedən və nüfuzundan istifadə edərək keçmiş Sovet İttifaqında yaşayan müsəlmanların dini hüquqlarının, dini təhsilinin və mədəniyyətinin bərpasına mane olan əngəllərin aradan qaldırılması istiqamətində səmərəli fəaliyyət göstərmişdir.

Onun İslam dininə etdiyi xidmət, müsəlmanlara, öz xalqına və vətəninə verdiyi töhfələr yüksək qiymətləndirilmiş və beynəlxalq səviyyədə layiqincə tanınmışdır. Misirə səfəri zamanı o, Prezident Mühəmməd Hüsnü Mübarək tərəfindən “Nil” ordeni (I dərəcəli qızıl medal) ilə təltif edilmişdir.

Məlum səbəblərə görə[7] Şeyx Mühəmmədsadiq Mühəmmədyusif 1993-cü ildə müfti vəzifəsindən istefa verdi. O, dərin məhəbbət bəslədiyi vətənini, eləcə də valideynlərini, qohumlarını və əzizlərini tərk etmək məcburiyyətində qaldı. 1993-1994-cü illərdə o, Səudiyyə Ərəbistanının mübarək Məkkə şəhərində yaşadı. Allahın hikməti və iradəsi ilə o, müqəddəs Quranın nazil olduğu torpaqlarda özünün ən əhəmiyyətli əsəri olan “Hilal” təfsirini yazmağa davam etdi. Onun çox böyük planları var idi. Bunlardan ən mühümü və başlıcası həmin təfsiri tamamlayıb axıra çatdırmaq idi. Şeyx təfsir sahəsindəki əsərindən sonra İslam elmlərinin bütün əsas sahələrini əhatə edən onlarla yazılarını kitab şəklində nəşr etdirmişdir. Bunların arasında hədis, əqidə və fiqhə (məsələn, hənəfi fiqhinə dair əhatəli təlimat kitabları) dair əsərlərlə yanaşı, tarix, təsəvvüf və digər elm sahələrinə aid kitablar da var idi. Allahın lütfü ilə bu planların demək olar ki, hamısı həyata keçirildi.

Müqəddəs torpaqların bərəkəti sayəsində onun əməyinin nəticələri bütün gözləntiləri üstələdi. “Hilal” təfsiri tam şəkildə nəşr olunaraq oxucuların istifadəsinə verildi və bu fundamental əsərin digər dillərə tərcüməsi üzrə işlərə başlanıldı.

“Hədis və həyat” adlı çoxcildli silsilənin ilk cildləri nəşr olunmağa başladı. Bu əsər hal-hazırda da hədis elminə yiyələnmək üçün mühüm mənbə rolunu oynayır.

1994-cü ildə Şeyx Mühəmmədsadiq ailəsi ilə birlikdə Liviyaya köçdü. Orada 2001-ci ilə qədər – vətəninə qayıdana qədər elmi fəaliyyətini davam etdirdi.

Şeyx Mühəmmədsadiq Mühəmmədyusif bir sıra beynəlxalq müsəlman təşkilatlarının üzvü idi:

1. İslam Dünyası Liqası[8]nın (Rabitətül-Aləmil-İslaminin) Təsis Şurası (Məkkə);

2. Ümumdünya Sufi Assambleyası[9]nın Rəyasət Heyəti;

3. Beynəlxalq Müsəlman Alimləri İttifaqı[10]nın Katiblər Şurası (həmtəsisçi);

4. Beynəlxalq İslam Dəvəti Cəmiyyəti[11]nin Rəyasət Heyəti;

5. Beynəlxalq İslam Xalqları Rəhbərliyi[12]nin Baş Katibliyi;

6. Beynəlxalq İslam Universitetinin Elmi Şurası (İslamabad);

7. Beynəlxalq İslam Alimləri və Düşüncə Adamları Assambleyasının İcraçı Bürosu (Məkkə);

8. Beynəlxalq Məscidlər Assosiasiyası;

9. İslam Düşüncəsi üzrə Kral Akademiyası[13] (İordaniya).

Hörmətli Şeyx Misir Ərəb Respublikası, Liviya və Rusiya Federasiyası kimi ölkələr tərəfindən bir sıra fəxri adlara və müxtəlif mükafatlara layiq görülmüşdür. O, çoxsaylı beynəlxalq elmi konfranslarda fəal iştirak etmiş, həmçinin bütün müsəlman dünyasından olan bir çox İslam alimləri ilə elmi müzakirələr və görüşlər keçirmişdir.

Vətəninə qayıtdıqdan sonra da Şeyx Mühəmmədsadiq Mühəmmədyusif özünün genişmiqyaslı elmi və maarifçilik fəaliyyətini davam etdirdi. O, dini təhsilin və İslam elmlərinin dirçəldilməsinə misilsiz töhfələr verdi. Onun kitabları, video və audio və’zləri, elmi müzakirələri, ictimai çıxışları, dərsləri və tövsiyələri sayəsində insanlar arasındakı fikir ayrılıqları və mübahisələr həll olundu, hənəfi məzhəbinə bağlılıq gücləndirildi və cəhalət, həmçinin İslamın köklərindən uzaqlaşma səbəbindən yaranmaqda olan ciddi ixtilaf dövrünün qarşısı alındı. Onun sayəsində azmış, yolunu itirmiş bir çox insanlar haqq yolunu tapdı. İslamdan xəbərsiz olanlar öz imanlarına qayıtmağa başladılar və insanların qəlbində dözümlülük, qardaşlıq və qarşılıqlı sevgi ruhu gücləndi.

O, hər il ramazan ayında məscidlərdə müxtəlif mövzularda elmi mühazirələr oxuyurdu. Həmin mühazirələr lentə alınır, yerli və xarici radio kanalları, eləcə də internet vasitəsilə geniş şəkildə yayılırdı.

İslam maarifini təbliğ etmək məqsədilə Şeyx Mühəmmədsadiq Mühəmmədyusifin rəhbərliyi altında özbək dilində islom.uz veb-saytı fəaliyyətə başladı və bu sayt Özbəkistan ilə Orta Asiyada ən fəal və ən çox ziyarət edilən veb-resursa çevrildi. On il ərzində islom.uz müxtəlif mövzuları əhatə edən iyirmidən çox müstəqil veb-saytdan ibarət böyük bir portala çevrildi. Həmin saytların hər biri məzmun zənginliyi və fəallıq baxımından qısa müddətdə öz sahəsində lider olaraq yüksək mövqe tutdu.

Şeyx Mühəmmədsadiq ömrünün qalan hissəsində onlayn sual-cavab xidməti vasitəsilə dünyanın müxtəlif yerlərindən gələn çoxsaylı sualları cavablandırırdı. Bu xidmət təkcə Özbəkistan müsəlmanları üçün deyil, həm də dünyanın ayrı-ayrı guşələrində yaşayan soydaşlarımız və özbəkdilli müsəlmanlar üçün həqiqi İslamın və saf əqidənin yayılmasında bir mənbəyə çevrildi.

Şeyx Mühəmmədsadiq Mühəmmədyusifin fəal və səmərəli fəaliyyəti sayəsində bütün Orta Asiyada İslam elminin inkişafına yeni təkan verildiyini söyləmək heç də mübaliğə olmazdı. Onun əsərləri və moizələri bir çox ilahiyyatçılara, alimlərə və elm axtarışında olan şəxslərə ilham vermişdir. O, fəaliyyəti boyunca kitablarının hər birinin üz qabığında əks olunan şüara daim sadiq qalmışdır. Şeyx saf İslamı tədris etməyə yönəlmiş yeni tipli bir məktəb təsis etmiş və bu təməl üzərində yüzlərlə tələbəyə dərs demişdir. Onun əsərləri rus, qazax, uyğur, qaraqalpaq, qırğız və digər dillərə tərcümə edilmişdir. Sevindirici haldır ki, bu proses hələ də davam edir.

Şeyx Mühəmmədsadiq hər həftə bazar ertəsindən başlayaraq cümə axşamınadək öz evində təfsir, hədis, əqidə, müasir fiqhi məsələləri və mənəvi tərbiyə kimi mövzuları əhatə edən elmi mühazirələr təşkil edirdi. Bu mühazirələrin dinləyiciləri, əsasən məscid imamları və mədrəsə müəllimlərindən ibarət idi.

Hər bir sufinin bir virdi[14] vardır. Şeyx Mühəmmədsadiq üçün əsas vird elmi fəaliyyət və bilik əldə etməyə çalışmaq idi. O deyərdi: “Adi möminin virdi zikr, qarenin virdi Quran tilavəti, elm tələbəsinin virdi mütaliə və təhsil, alimlərin virdi isə elmin yayılmasıdır”. O, hər gün öhdəlik olaraq yeni bir kitabının azı on səhifəsini yazardı.

Onun gündəlik rejiminə gəldikdə isə istər qışda, istərsə də yayda sübh açılmazdan əvvəl oyanar, təhəccüd namazından sonra işə başlayar, sübh namazından sonra isə virdləri deyərdi. Şeyx icra etdiyi işi tam yerinə yetirmədən növbəti işə başlamazdı. Demək olar ki, hər gün müxtəlif məclislərdə iştirak edər və orada moizələr söyləyərdi.

O, zamana böyük dəyər verir, vaxtdan səmərəli şəkildə istifadə edir və bu məsələdə həm özündən, həm də başqalarından yüksək tələbkarlıq göstərərək bir anını belə boş-boşuna keçirməzdi. Daim idmanla məşğul olur, sağlam həyat tərzi keçirir və həmişə təharətli vəziyyətdə olurdu. O, Quranı dönə-dönə oxuyur və dinləyirdi. Çox nadir hallarda boş vaxtı olurdu. Onda da bədii ədəbiyyat və şeir kitabları mütaliə edir, həmçinin dünya hadisələrini daim izləyirdi[15].

“QIZIL SİLSİLƏ” ADLI MÖTƏBƏR HƏDİS

TOPLULARI SERİYASI HAQQINDA

Şeyx Mühəmmədsadiq Mühəmmədyusifin İslam dininə və vətəninə verdiyi ən böyük töhfələrdən biri möhtəşəm bir layihə – İslam dünyasında qəbul edilmiş doqquz hədis məcmuəsini özündə birləşdirən “Qızıl silsilə” (əsl adı “Oltin silsila”) elmi əsərinin nəşri idi. Bu əsər “Kütübi-sittə” müəlliflərindən əlavə, daha üç böyük mühəddisin məcmuələrini də əhatə edir:

1. “əl-Camius-səhih” (“Səhihi-Buxari”); Mühəmməd ibn İsmail Buxarinin əsəridir[16].

2. “əl-Camius-səhih” (“Səhihi-Müslim”); Müslim ibn Həccac Nişaburinin əsəridir[17].

3. “Sünən” (“Sünəni-Əbidavud”); Əbudavud adı ilə tanınan Süleyman ibn Əş’əs Sicistaninin əsəridir[18].

4. “Sünən” (“Sünəni-Tirmizi”); Mühəmməd ibn İsa ibn Saurə Tirmizinin əsəridir[19].

5. “Sünən” (“Sünəni-Nəsai”); Əhməd ibn Şüeyb Nəsainin əsəridir[20].

6. “Sünən” (“Sünəni-İbn Macə”); Mühəmməd ibn Yəzid Macə Qəzvininin əsəridir[21].

7. “Müvəttə”; İmam Malik ibn Ənəsin əsəridir[22].

8. “Sünən” (“Sünəni-Darimi”); Abdullah ibn Əbdürrəhman ət-Təmimi əs-Səmərqəndi Dariminin əsəridir[23].

9. “Səhihi-İbn Hibban”. Əbuhatim Mühəmməd ibn Hibbanın əsəridir[24].

Hədislərin tam toplusunun 50-dən çox cilddən ibarət olacağı gözlənilir. Toplunun doqquz müəllifindən beşi bizim həmvətənlərimiz – görkəmli alimlər diyarı olan qədim Mavəraünnəhrin təmsilçiləridir ki, bu da Özbəkistan müsəlmanları üçün böyük fəxr mənbəyidir.

Möhtərəm hədislər – o cümlədən, böyük həmyerlimiz və hədis alimlərinin (mühəddislərin) lideri İmam əl-Buxarinin tərtib etdiyi, əhəmiyyətinə görə yalnız Müqəddəs Qurandan sonra ikinci yeri tutan “əl-Camius-səhih” kitabı daha əvvəl də özbək dilində nəşr olunmuşdur. Lakin “Qızıl silsilə”nin unikallığı, tamamilə fərqli olması və yüksək elmi dəyəri ondadır ki, burada hədislər İslam alimləri tərəfindən akademik ədəbiyyat (o cümlədən hədis topluları) üçün müəyyən edilmiş norma və standartlara tam uyğun şəkildə təqdim olunur. Buna ən etibarlı mənbələrdən götürülmüş və əslinə maksimum dərəcədə sədaqətlə müasir bədii özbək dilinə tərcümə edilmiş orijinal mətnlər bir sübut kimi qeyd oluna bilər. Zəruri hallarda texniki terminlər, eləcə də yeni və ya tanış olmayan sözlər üçün müvafiq izahat və şərhlər verilmişdir.

ŞEYX MÜHƏMMƏDSADİQ MÜHƏMMƏDYUSİFİN

 YAZDIĞI ƏSƏRLƏRİN SİYAHISI

1. Altı cilddən ibarət olan “Hilal” təfsiri. Son əsrlərdə müasir özbək dilində yazılmış ilk əhatəli təfsirdir.

2. Müqəddəs Quran və özbək dilində məna tərcüməsi.

3. “Hədis və həyat” silsiləsi. Şeyx Mansur Əli Nasifin məşhur “ət-Tacul-camiu lil-üsul fi əhadisir-Rəsul” (“Rəsulun hədislərindəki əsas mənbə kitabları bir araya toplayan tac”) adlı fundamental əsərinə yazılmış şərh. Əsər aşağıdakı 37 cilddən (39 hissədən) ibarətdir:

1. Giriş; 2. İman və islam kitabı; 3. Niyyət, ixlas və elm kitabı; 4. Təharət kitabı; 5. Namaz kitabı (1, 2 və 3-cü hissələr); 8. Zəkat kitabı; 9. Oruc kitabı; 10. Həcc və ümrə kitabı; 11.Ticarət, əkinçilik və vəqflər kitabı; 12. Fəraiz kitabı (miras və vəsiyyət məsələləri); 13. Nikah, talaq və iddə kitabı; 14. 15. Andlar, nəzir və ov kitabı; 16. 17. Yemək, içmək və geyim kitabı; 18. Şəfa və ruqyə kitabı; 19. Aləmlərə rəhmət olaraq göndərilmiş Peyğəmbər; 20. Peyğəmbərlər tarixi; 21. Əshabələrin fəzilətləri. Əbubəkr və Ömər (Allah onlardan razı olsun!); 22. Əshabələrin fəzilətləri. Osman və Əli (Allah onlardan razı olsun!); 23. Əşəreyi-mübəşşərə və Əhli-Beyt (Cənnətlə müjdələnmiş 10 əshabə və Peyğəmbərin Əhli-Beyti); 24. Mühacirlərin fəzilətləri; 25. Peyğəmbər ailəsinin qadınları; 26. Ənsarın fəzilətləri; 27. Salehlərin və ölkələrin fəzilətləri kitabı; 28. Təfsir kitabı; 29. Təfsir, yuxular və misallar kitabı; 30. Quranın fəzilətləri; 34. Yaxşı əməllər və əxlaq kitabı; 35. Zikr, dua, istiğfar və tövbə; 36. Zöhd və rəqaiq (qəlbləri yumşaldan hədislər) kitabı; 37. Ədəb kitabı.

4. “İman”.

5. “Vəsətiyyə (mötədillik) – həyat yolu”.

6. “Din nəsihətdir”.

7. “Təqvalı olaq”.

8. “Təmizlik imandandır”.

9. “Həcc ibadəti”.

10. “İslamda insan haqları”.

11. “Saf İslam yolunda”.

12. “İslam əxlaqi cinayətlərə qarşıdır”.

13. “Ramazana doğru”.

14. “İslamda ekologiya”.

15. “Sünni etiqadı” (İslam etiqadının əsasları).

16. “Üsulul-fiqh” (İslam hüququ metodologiyası).

17. “Mustələhul-hədis” (“Hədisşünaslıq”).

18. “Ülumul-Quran” (Quran elmləri).

19. “Kifayə” (“Muxtəsərul-Viqayə” əsərinin özbək dilinə tərcüməsi və şərhi, 3 cilddə).

20. “Gözəl əxlaq xəzinəsi” (İmam Buxarinin “əl-Ədəbül-müfrəd” əsərinin tərcüməsi və şərhi, 4 cilddə).

21. “Təsəvvüf haqqında təsəvvür”.

22. “Nəfsin tərbiyəsi” (3 cilddə).

23. “Yaxşılıq etmək və qohumluq əlaqələri kitabı” (İmam Mərvəziyə aid “Kitabul-birr vəs-sılə” əsərinin tərcümə və şərhi, 2 cilddə).

24. “Məzhəbə tabe olmamaq İslam şəriəti üçün təhlükəli bid’ətdir”.

25. “Bu Rəsulullahdır (Səllallahu əleyhi və səlləm!)”

26. “Kamil xoşbəxtlik yolu”.

27. “Zikr əhlindən soruşun” (suallar və cavablar toplusu, 4 cilddə).

28. “İctimai ədəblər”.

29. “Xoşbəxt ailə”.

30. “Fiqh istiqamətləri və kitabları”.

31. “Əqidə elmi və onunla bağlı məsələlər”.

32. “əl-Əqidətut-təhaviyyə” (tərcümə və şərh).

33. “İxtilaflar: səbəblər və həll yolları”.

34. “Məzhəblər birlik rəmzidir”.

35. “İsrafçılıq”.

36. “İslam yalanın əleyhinədir”.

37. “Bazar və onunla bağlı məsələlər”.

38. “Borc və onunla bağlı məsələlər”.

39. “Səmərqəndin görkəmli alimləri”.

40. “Falçılıq, sehrbazlıq, cin çıxartmaq və alternativ müalicə üsullarının mahiyyəti haqqında həqiqət”.

41. “Sağlam uşaq”.

42. “Möminin meracı” (namaz haqqında geniş kitab).

43. “Açıq məktub”.

44. “Böyüklərə hörmət”.

45. “Hikmətli kəlamlara şərhlər”.

46. “Əməllər niyyətlərə bağlıdır” (“İslamın əsasını təşkil edən hədislər” silsiləsindən).

ŞEYX MÜHƏMMƏDSADİQ MÜHƏMMƏDYUSİFİN

 RUS DİLİNDƏ NƏŞR OLUNMUŞ KİTABLARI

1. “Тафсир Хилал” (1, 2, 3 и 30-е джузы) (“Hilal” təfsiri, 1, 2, 3 və 30-cu cüzlər).

2. “Хадисы и жизнь” (1, 2, 3, 4, 18 и 19 тома) (“Hədislər və həyat”, 1, 2, 3, 4, 18 və 19-cu cildlər).

3. “Суннитские вероубеждения” (Основы исламской веры) (“Sünni etiqadı” (İslam etiqadının əsasları)).

4. “Разногласия: причины и решения” (“İxtilaflar: səbəblər və həll yolları”).

5. “Истина о сути гадания, колдовства, изгнания джиннов и нетрадиционных методов лечения” (“Falçılıq, sehrbazlıq, cin çıxartmaq və alternativ müalicə üsullarının mahiyyəti haqqında həqiqət”).

Şeyx Mühəmmədsadiq Mühəmmədyusifin əsərlərinin əksəriyyəti əsasında audio və video kolleksiyalar hazırlanmış, mühazirə və moizələrindən isə video-filmlər ərsəyə gətirilmişdir.

ŞEYX MÜHƏMMƏDSADİQ MÜHƏMMƏDYUSİFİN KİTABLARI

ƏSASINDA HAZIRLANMIŞ AUDİOKİTABLAR

Aşağıda “Hilal” nəşriyyat-poliqrafiya mərkəzinin e-hilolnashr.uz saytındakı elektron mağazasından yüklənə bilən audiokitabların siyahısı verilmişdir:

1. “Hilal” təfsiri (23, 24, 25, 26, 27, 28, 29 və 30-cu cüzlər);

2. İman və islam haqqında kitab (2-ci disk);

3. Niyyət, ixlas və elm haqqında kitab (3-cü disk);

4. Təharət kitabı (4-cü disk);

5. Namaz kitabı (5-ci disk);

6. Namaz kitabı (6-cı disk);

7. Namaz kitabı (7-ci disk);

8. Zəkat kitabı (8-ci disk);

9. Oruc kitabı (9-cu disk);

10. Həcc və ümrə kitabı (10-cu disk);

11. Ticarət, əkinçilik və vəqflər haqqında kitab (11-ci disk);

12. Fəraiz kitabı (miras və vəsiyyət məsələləri) (12-ci disk);

13. Nikah, talaq və iddə haqqında kitab (13-cü disk);

14. 15. Andlar, nəzirlər və ov haqqında kitab (14-15-ci disklər);

16. 17. Yemək, içmək və geyim haqqında kitab (15-16-cı disklər);

18. Şəfa və ruqyə kitabı (18-ci disk);

19. Aləmlərə rəhmət olaraq göndərilən Peyğəmbər (19-cu disk);

20. Peyğəmbərlər tarixi (20-ci disk);

21. Əshabələrin fəzilətləri (Əbubəkr və Ömər (Allah onlardan razı olsun!) (21-ci disk);

23. Əşəreyi-mübəşşərə və Əhli-Beyt (cənnətlə müjdələnmiş 10 əshabə və Peyğəmbərin Əhli-Beyti) (23-cü disk);

24. Mühacirlərin fəzilətləri (24-cü disk);

25. Peyğəmbər evinin qadınları (25-ci disk);

26. Ənsarın fəzilətləri (26-cı disk);

27. Salehlərin və ölkələrin fəzilətləri haqqında kitab (27-ci disk);

28. Quranın fəzilətləri (30-cu disk);

29. Yaxşılıq və əxlaq haqqında kitab (34-cü disk);

30. Zikr, dua, istiğfar və tövbə (35-ci disk);

31. Zöhd və rəqaiq haqqında kitab (36-cı disk);

Əlavə audiokitablar:

1. əl-Ədəbül-müfrəd (4 disk);

2. Hikmət dünyası (8 disk);

3. Zikr əhlindən soruşun (1, 2, 3-cü hissələr);

4. Xoşbəxt ailə;

5. Vəsətiyyə (mötədillik) – həyat yolu;

6. İctimai ədəblər;

7. İman;

8. İxtilaflar: səbəblər və həll yolları;

9. Ülumul-Quran (Quran elmləri);

10. Müqəddəs Quranın mənalarının tərcüməsi (“Əmmə cüz”);

11. Müqəddəs Quranın mənalarının özbək dilinə tərcüməsi (6 disk);

12. Kamil xoşbəxtliyə aparan yol;

13. Nəfsin tərbiyəsi (3 diskdə 88 mövzu);

14. Sünni əqidəsi (İslam etiqadının əsasları);

15. Hədis dərsləri (2 disk);

16. Həcc kitabı;

17. Yaxşılıq etmək və qohumluq əlaqələrinin qorunması haqqında kitab.

“HİLAL” NƏŞRİYYAT-POLİQRAFİYA MÜƏSSİSƏSİ

“Hilal” nəşriyyatı və “Hilal” mətbəəsi fəaliyyətinə 2011-ci ildə başlamışdır. Qısa müddət ərzində şirkət öz nəşriyyat standartları, texniki təchizatı, əlyazma yazılardan hazır kitablaradək olan tam dövrəli istehsal prosesləri, həmçinin müasir çap üsulları və qabaqcıl texnologiyaların tətbiqi sayəsində ölkənin aparıcı mətbəələri ilə eyni səviyyəyə yüksəlmişdir.

“Hilal” nəşriyyat-poliqrafiya müəssisəsi öz əsas fəaliyyətini aşağıdakı istiqamətlərdə həyata keçirir:

1. Dini, maarifləndirici, elmi-populyar, sənədli və bədii əsərlərin nəşri;

2. Tədris və elmi xarakterli audio və video materialların hazırlanması;

3. Kitabların, eləcə də audio və video materialların satışı.

“Hilal” nəşriyyat-poliqrafiya mərkəzi 2011-ci ildə Şeyx Mühəmmədsadiq Mühəmmədyusif tərəfindən təsis edilmişdir. Nəşriyyat ictimaiyyətin dini-maarifçi, bədii və elmi-populyar nəşrlərə olan tələbatının ödənilməsinə mühüm töhfə verir. İndiyə qədər nəşriyyat müəllifin on beşdən çox kitabını, o cümlədən altı cildlik “Hilal” təfsiri, çoxcildli “Hədis və həyat” toplusu, “Sünni əqidəsi”, “Təhavi əqidəsi” (tərcümə və şərh), “Ülumul-Quran”, “Kifayə”, “İxtilaflar: səbəblər və həll yolları”, “Xoşbəxt ailə”, “Xoşbəxtliyə aparan mükəmməl yol”, “İctimai ədəb”, “Zikr əhlindən soruşun” və “Əqidə elmi və bununla bağlı məsələlər” əsərlərini nəşr etmişdir. Bundan əlavə, müəllifin özünün ondan çox kitabı rus dilində nəşr olunub; bunlar arasında “Hilal” təfsiri, “Hədis və həyat” toplusunun bir neçə cildi, “Sünni əqidəsi”, “Vəsətiyyə – həyat yolu” və “İxtilaflar: səbəblər və həll yolları” kimi əsərlər var. Bunlardan başqa, onun tərcümə etdiyi kitablar sırasına Ramazan əl-Butinin[25] “Məzhəbsizlik bid’ətdir” əsəri, Seyid Mübəşşir ət-Tərazi[26]nin “İslam paklıq və qorunma dinidir” kitabı, çinli alim Əzizinin Fəridəddin Əttar haqqındakı əsəri, fars və ərəb dilləri üzrə dərsliklər, həmçinin müxtəlif alim və yazıçıların bir sıra kitabları daxildir.

DİPLOMLAR VƏ MÜKAFATLAR

2012-ci ildə “Hilal” nəşriyyat-poliqrafiya mərkəzi “Qızıl silsilə” kitabının yüksək keyfiyyətlə cildlənməsinə görə Ən Yaxşı Cildləyici fəxri adına layiq görülüb.

2014-cü ildə “Hilal” nəşriyyat-poliqrafiya mərkəzinin rəhbəri Əbdülbasit Qənbərov İlin Ən Yaxşı Texnoloqu seçilib.

Özbəkistan Mətbuat və İnformasiya Agentliyi tərəfindən təşkil edilən müsabiqədə “Hilal” nəşriyyatı “İlin Kitabı” nominasiyasında “Hilal” təfsiri (rus dilində nəşr) kitabına görə II dərəcəli, “Özbək və Dünya Ədəbiyyatı Klassikləri” nominasiyasında isə “Bülbülün nəğməsi” (Məxdumqulunun əsərlər toplusu) kitabına görə III dərəcəli diploma layiq görülüb.

2015-ci ildə keçirilmiş V Respublika “İlin Ən Yaxşı Kitabı” Müsabiqəsində hörmətli Şeyx Mühəmmədsadiq Mühəmmədyusifin “Açıq məktub” kitabı (onun rus dilindəki tərcüməsi olan “Otkrıtoye Poslaniye” ilə birlikdə) “İctimai-Siyasi Ədəbiyyat” nominasiyasında II dərəcəli diploma layiq görülmüşdür.

“Hilal” nəşriyyat-poliqrafiya mərkəzi ölkə daxilində səkkiz, qonşu Qırğızıstanda isə (Oş şəhərində) bir pərakəndə satış məntəqəsi ilə fəaliyyət göstərir.

“Hilal” nəşriyyat-poliqrafiya mərkəzi öz kitablarını MDB ölkələrinə (o cümlədən Rusiya Federasiyası, Qazaxıstan və Qırğızıstana), eləcə də Cənubi Koreyaya ixrac etməyə başlayıb.

ONLAYN SATIŞ VƏ ELEKTRON XİDMƏTLƏR

“Hilal” nəşriyyatı 2014-cü ildən etibarən kitab, jurnal, bir sözlə, media məhsullarının onlayn satışını həyata keçirir. Hazırda mərkəz “Özbəkistan Poçtu” ilə əməkdaşlıq çərçivəsində kitab və media materiallarının ölkənin bütün bölgələrinə, eləcə də xarici ölkələrə çatdırılması xidmətini təşkil etmişdir.

Müştərilər həmçinin e-hilolnashr.uz veb-saytı vasitəsilə qeydiyyatdan keçərək “Hilal” nəşriyyatının məhsullarını əldə edə bilərlər. Bu elektron kitablar Windows, Android və iOS əməliyyat sistemləri ilə işləyən cihazlarla uyğunluq təşkil edir.

Müəllif: islom.uz (09.11.2017)

Mütərcim: Nadir Məhəmməd oğlu Məmmədzadə

Redaktor: Əfruzə Həsən qızı Həsənova

Korrektor: Məhbubə Hüseynbala qızı Kərimzadə

---

[1] “Fatir”, 28

[2] Hədisi Əbudavud və Tirmizi rəvayət etmişdir.

[3] Mavəraünnəhr Orta Asiyada Sırdərya (Seyhun) və Amudərya (Ceyhun) çayları arasında yerləşən tarixi-coğrafi bölgəni bildirir. Ərəb dilindən tərcümədə “çayın o tayı” mənasını  verir. VII əsrdə bu əraziləri fəth edən ərəblər Amudəryanın (Ceyhun çayının) sağ sahilindəki torpaqları nəzərdə tutaraq bu adı vermişlər. Tarixi Mavəraünnəhr bölgəsi qədim Suğd torpaqlarını əhatə edirdi. Bu ərazi indi aşağıdakı müasir dövlətlərin sərhədləri daxilindədir:

1. Qazaxıstan (cənub-qərb hissəsi);

2. Qırğızıstan (cənub-qərb hissəsi, yəni Fərqanə vadisinə və Sırdərya (Seyhun) çayının hövzəsinə düşən torpaqlar);

3. Özbəkistan (böyük hissəsi);

4. Tacikistan (böyük hissəsi);

5. Türkmənistan (şimal-şərq hissəsi).

Ən qədim və böyük şəhərləri: Səmərqənd, Buxara, Xocənd.

[4] Saleh sələflər – İslam terminologiyasında Həzrət Mühəmməd (s), onun əshabələri və onlardan sonrakı ilk iki müsəlman nəsli (tabiin və ətbai-tabiin) daxil olmaqla, İslam dininin ilk üç xeyirli nəslini ifadə edən anlayışdır. Lüğətdə “sələf” sözü “əvvəl gələnlər”, “əcdadlar” mənasını verir.

[5] “Domla” sözü Özbəkistan və Orta Asiyanın digər türk dillərində müəllim, ustad, din xadimi və ya savadlı insanlara hörmət əlaməti olaraq deyilən müraciət formasıdır.

[6] İmam Buxari adına Daşkənd İslam İnstitutu

[7] Şeyx Mühəmmədsadiq Mühəmmədyusif 1993-cü ilin iyun ayında Özbəkistan hökumətinin dini sahədə siyasətini idarə edən qurumları ilə əməkdaşlıq etməkdən və öz fəaliyyətini onlarla koordinasiya etməkdən imtina etdiyi üçün müfti vəzifəsindən istefa verməyə məcbur edilmiş və yaşadığı ölkəni tərk etmişdir.

Bu qərarın arxasında duran konkret səbəblər və tarixi kontekst aşağıdakılardır:

1. Konstitusion hüquq tələbi; Şeyx Mühəmmədsadiq dinin dövlətdən ayrı olması barədə konstitusiya prinsipini müdafiə edirdi. O, Dini İdarənin tam müstəqil şəkildə fəaliyyət göstərməsini istəyir və dövlət məmurlarının dinin daxili işlərinə qarışmasına etiraz edirdi.

2. Siyasi təzyiqlər. Özbəkistanın o zamankı siyasi elitası və prezident İslam Kərimov administrasiyası müstəqilliyini elan etmiş ölkədə dindarlar üzərində tam nəzarət qurmağa çalışırdı. Hökumətin diktəsini qəbul etməyən Şeyx həm bəzi siyasətçilərin, həm də hökumətyönümlü din xadimlərinin ciddi təzyiqləri ilə üzləşdi.

Şeyxin cəmiyyətdəki böyük nüfuzundan və müstəqil mövqeyindən çəkinən dövlət məmurları ona qarşı təqibləri artırdı. Nəticədə o, vəzifəsindən uzaqlaşdırılaraq faktiki olaraq ölkədən sürgün edildi.

Özbəkistanı tərk etdikdən sonra Şeyx ilk olaraq Səudiyyə Ərəbistanına gəlmiş, daha sonra isə Liviyaya köçmüşdür. Hicrətdə olduğu illərdə İslam Dünyası Liqasında fəaliyyət göstərmiş və onlarla dini elmi kitab qələmə almışdır.

Şeyx Mühəmmədsadiq yalnız 1999-cu ildə Daşkənddə baş verən partlayışlardan və ölkədə radikal dini cərəyanların artmasından sonra İslam Kərimovun rəsmi dəvəti ilə mötədil İslamı təbliğ etmək məqsədilə Özbəkistana geri dönə bilmişdir.

[8] 1962-ci ildə Səudiyyə Ərəbistanının Məkkə şəhərində təsis edilmiş müstəqil beynəlxalq qeyri-hökumət təşkilatıdır. Onun əsas məqsədi İslamın sülh tərəfdarı olduğunu, xalqlar və ölkələr arasında əmin-amanlıq və dostluq istəyini təbliğ etmək, mötədil dəyərləri dəstəkləmək və bütün dünyada dinlərarası dialoqu inkişaf etdirməkdir.

[9] İslam dünyasında təsəvvüf irsinin tədqiqi, təbliği və müsəlman cəmiyyətlərində mənəvi dəyərlərin qorunmasını məqsəd və məramı hesab edən nüfuzlu beynəlxalq qurumlardandır. Bu təşkilatın Rəyasət heyətində dünyanın müxtəlif ölkələrindən tanınmış din alimləri və təsəvvüf mütəxəssisləri təmsil olunur.

[10] 2004-cü ildə Londonda təsis edilmiş beynəlxalq İslam qeyri-hökumət təşkilatıdır. Onun qərargahı İrlandiya İslam Mədəniyyət Mərkəzində yerləşir.

[11] Beynəlxalq İslam Dəvəti Cəmiyyəti (WICS) 1972-ci ildə Liviyanın Tripoli şəhərində təsis edilmiş beynəlxalq qeyri-hökumət təşkilatıdır. Cəmiyyətin əsas məqsədlərinə İslam mədəniyyətinin yayılması, ərəb dilinin öyrənilməsi və mədəniyyətlərarası dialoqun təşviqi daxildir.

[12] Beynəlxalq qeyri-hökumət İslam təşkilatıdır. O, dövlət mənsubiyyətindən asılı olmayaraq müsəlman xalqlarının, din xadimlərinin, həmçinin ictimai və siyasi xadimlərin səylərini birləşdirmək məqsədilə bir platforma kimi 1990-cı illərdə Liviya lideri Müəmmər Qəzzafinin təşəbbüsü ilə təsis edilmişdir.

[13] İslam Düşüncəsi üzrə Kral Akademiyası mərkəzi ofisi İordaniyanın Əmman şəhərində yerləşən müstəqil, beynəlxalq və qeyri-hökumət xarakterli İslam təşkilatıdır. 1980-ci ildə Kral Hüseyn ibn Təlal tərəfindən təsis edilmiş bu qurum dinlərarası dialoqu təşviq etmək, İslam irsini öyrənmək və İslamın mötədil dəyərlərini yaymaq məqsədilə tanınmış İslam alimlərini bir araya gətirir.

[14] Gündəlik dualara, müntəzəm şəkildə müəyyən vaxtlarda oxunmaq üçün ayələr və hədislərdən toplanmış dualara və zikrlərə “vird” deyilir.

[15] Şeyx 2015-ci il mart ayının 10-da (63 yaşında) Daşkənddə ürək tutması nəticəsində vəfat edib. Cənazə mərasimi Şeyx Zayniddin məscidində keçirilmişdir. Ölümündən sonra Daşkənddə onun adını daşıyan məscid tikilmişdir. Mütəmadi olaraq onun xatirəsinin anılmasına həsr olunmuş tədbirlər təşkil olunur.

Şeyx Mühəmmədsadiq Orta Asiyada İslamın dirçəlişində və insanların maariflənməsində mühüm rol oynamış, müasir dövrdə ənənəvi İslam elmlərini xalqa yaxınlaşdırmış görkəmli şəxsiyyət kimi daim xatırlanır. Allah rəhmət eləsin! – Müt.

[16] h. q. 194-256 – m. 811-871

[17] h. q. 206-261 – m. 822-876

[18] h. q. 202-275 –  m. 818-889

[19] h. q. 200-279 – m. 816-893

[20] h. q. 303 – m. 916

[21] h. q. 207-273 – m. 823-887

[22] h. q. 93-179 – m. 712-795

[23] h. q. 181-255 – m. 797/98-869

[24] h. q. 277-354 – m. 890-965

[25] 1929-2013

[26] 1886-1977